Kıbrıs Barış Harekâtı 1974: Tarihin Dönüm Noktası
Kıbrıs Barış Harekâtı: Tarihin Kırılma Noktası
20 Temmuz 1974 sabahı saat 05.30'da Türk Silahlı Kuvvetleri'ne ait paraşütçüler ve çıkarma kuvvetleri Kıbrıs'ın kuzey kıyılarına ayak bastı. "Atilla Harekâtı" kod adıyla yürütülen bu askeri operasyon, adanın tarihinde ve bölge siyasetinde ölçüsü hâlâ tartışılan derin bir kırılma noktası oluşturdu. Türkiye, bu operasyonu 1960 Kıbrıs Cumhuriyeti anayasasının garantör güçlerine tanıdığı müdahale hakkına dayandırdı.
Arka Plan: 1960-1974 Arası Kıbrıs
1960'ta İngiltere, Yunanistan ve Türkiye'nin garantörlüğünde kurulan Kıbrıs Cumhuriyeti, karma yönetim yapısıyla kısa sürede işlevini yitirdi. 1963-64 toplumlar arası çatışmalarının ardından Türk Kıbrıslılar adanın çeşitli bölgelerinde kurulan enklavlara çekilmek zorunda kaldı. BM Barış Gücü (UNFICYP) 1964'ten itibaren adada konuşlandırıldı; ancak toplumlar arası gerilim hiçbir zaman tam anlamıyla yatışmadı.
1967 askeri cuntasıyla Yunanistan'da iktidara gelen Cunta yönetimi, Kıbrıs'ı Yunanistan ile birleştirme (enosis) politikasını fiilen destekledi. EOKA-B örgütü ve Yunan askeri subaylarının yönetimindeki Ulusal Muhafızlar, Cumhurbaşkanı Makarios'a yönelik baskılarını artırdı.
15 Temmuz 1974: Darbe
15 Temmuz 1974'te Yunanistan destekli Kıbrıs Ulusal Muhafızları, Cumhurbaşkanı Makarios'u devirerek yerine Nikos Sampson'ı getirdi. Makarios yurt dışına kaçmayı başardı ve Birleşmiş Milletler'de meşru hükümet adına konuştu. Sampson yönetiminin ilan ettiği ama uluslararası alanda tanınmayan bu darbe, Türkiye'ye garantör güç sıfatıyla hareket etme gerekçesi sağladı.
20 Temmuz: Harekâtın Başlaması
Türk kuvvetleri 20 Temmuz 1974'te Girne'nin kuzeyindeki Beşparmak Dağları eteklerinde çıkarma yaptı. Eş zamanlı olarak Lefkoşa yakınlarındaki Gönyeli bölgesine paraşütçüler indirildi. İlk günlerde Türk kuvvetleri Girne kıyısından Lefkoşa'ya uzanan bir koridor oluşturdu; şiddetli muharebeler her iki tarafta da ağır kayıplara neden oldu.
BM Güvenlik Konseyi'nin 353 sayılı kararıyla 22 Temmuz'da ateşkes ilan edildi; ancak müzakereler sonuçsuz kaldı. Cenevre'deki görüşmelerin çıkmaza girmesinin ardından Türk kuvvetleri 14 Ağustos'ta ikinci harekâtı başlattı ve kısa süre içinde adanın kuzeyinin yaklaşık yüzde otuz yedisini kontrol altına aldı.
Demografik Dönüşüm
Harekât ve ardından gelen süreç, Kıbrıs'ta büyük ölçekli bir nüfus hareketine yol açtı. Yaklaşık 160.000-200.000 Rum Kıbrıslı güneye göç etti ya da göç etmek zorunda bırakıldı. Öte yandan yaklaşık 45.000 Türk Kıbrıslı kuzeye geçti. Kuzeyde kalan Rum Kıbrıslı nüfus ise önce yüz binlerden birkaç bine indi; bugün yalnızca Karpaz'da birkaç yüz yaşlı Rum Kıbrıslı kalmaktadır.
Bu demografik kırılma, ailelerin bölünmesine, mülklerin terk edilmesine ve toplumsal travmalara yol açtı. Kayıp kişiler meselesi onlarca yıl güncelliğini korudu; iki toplumun ortak çalışmasıyla kurulan Kayıp Şahıslar Komitesi (CMP) bu bireylerin kalıntılarını tespit etmeye hâlâ devam etmektedir.
1983: KKTC'nin İlanı
1983'te Kıbrıs Türkleri, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) adıyla bağımsızlık ilan etti. Bu ilan, BM Güvenlik Konseyi'nin 541 sayılı kararıyla kınanarak hukuki geçerliliği reddedildi. Bugün KKTC yalnızca Türkiye tarafından tanınmaktadır; uluslararası toplumun geri kalanı Kuzey Kıbrıs'ı işgal altındaki Kıbrıs Cumhuriyeti toprağı olarak kabul etmektedir.
Yeniden Birleşme Girişimleri
Onlarca yıl boyunca BM arabuluculuğunda çeşitli yeniden birleşme planları masaya yatırıldı. 2004'te referanduma sunulan Annan Planı, Kıbrıs Türkleri tarafından yüzde altmış beş oranında onaylanırken Rum Kıbrıslılar yüzde yetmiş altı oranında reddetti. Kıbrıs, aynı yıl AB'ye bölünmüş haliyle katıldı. 2017'deki Crans-Montana görüşmeleri de mutabakatsızlıkla noktalandı.
Bugün Lefkoşa, dünyanın son bölünmüş başkenti olma özelliğini korumaktadır. BM tampon bölgesi olan Yeşil Hat (Green Line), kuzey ve güney arasında fiziksel bir sınır çizmeye devam etmektedir.
Şehitlikler ve Anıtlar
Kuzey Kıbrıs'ta 1974 Harekâtı'na ait çeşitli anıt ve şehitlikler bulunmaktadır. Girne yakınlarındaki Şehitlik ve Gazimağusa çevresindeki anma alanları, harekât sırasında hayatını kaybeden Türk askerleri anısına inşa edilmiştir. Her yıl 20 Temmuz'da düzenlenen resmi törenler, bu tarihin canlı tutulmasına katkı sağlamaktadır.
Bugünden Bakmak
1974, Kıbrıs'ın kuzeyini ziyaret eden her yabancı ziyaretçinin er ya da geç yüzleştiği bir tarihsel gerçekliktir. Terk edilmiş evler, kapalı kalan Maraş otelleri ve sınır kapılarındaki tampon bölge, bu tarihin fiziksel izleridir. Konuya yaklaşım; Türk Kıbrıslılar, Rum Kıbrıslılar, Türkiye ve Yunanistan arasında hâlâ derin farklılıklar taşımaktadır. Bununla birlikte, 2003'ten bu yana sınır kapılarının açılması ve iki toplum arasındaki sivil temasların artması, yavaş da olsa normalleşme sürecinin işaretlerini vermektedir.
